72 Gıda Malzemeleri Üreten İşyerlerinde Çalışan “Sorumlu Yönetici”lerin Sigortalılığı Mehmet KARA (SGK Müfettişi)
I. Giriş
Sorumlu yönetici; kelime anlamı itibariyle bakıldığında herhangi bir işyerinde yetki ve sorumluluk sahibi, işleri sevk ve idare eden kişi, işveren vekili olarak anlaşılmaktadır. Ancak Sorumlu Yönetici, gıda mevzuatına uygun üretim yapılmasında, işveren ve/veya tüzel kişilik yasal temsilcisi ile birlikte sorumlu olan yöneticiyi ifade etmektedir.
Sorumlu Yönetici kavramı gıda ve gıda ile temas eden madde ve malzemeleri üreten, işleyen, ambalâjlayan, depolayan, nakleden, pazarlayan iş yerleri için çalıştırılması yasal bir zorunluluk olan kişilerdir.
Kimlerin Sorumlu yönetici olabileceği, sorumlu yöneticinin yetki ve sorumluluklarının yanında, sosyal güvenlik mevzuatı açısından durumu makalemizin konusunu oluşturmaktadır.
II.Kimler Sorumlu Yönetici Olabilir?
a) En az dört yıllık lisans eğitimi almış ziraat, gıda, kimya mühendisleri, veteriner hekimler, kimyagerler, su ürünleri mühendisleri, balıkçılık teknolojisi mühendisleri ve biyologlar ile gıda bilimi konusunda en az yüksek lisans yapmış diğer meslek gruplarına mensup kişiler eğitim dallarına ve üretimin niteliğine göre sorumlu yönetici olarak çalışabilmektedirler.
En az dört yıllık lisans eğitimi almış Ev Ekonomisi Yüksek Okulu Beslenme Bölümü mezunları ve Diyetisyenler yemek fabrikasında her bir iş yeri için sorumlu yönetici olarak istihdam edilebilirler.
b) a bendi dışında kalan iş yerleri; (a) bendindeki meslek gruplarına uygun olarak azamî 5 iş yeri için tek sorumlu yönetici istihdam edebilecekleri gibi gıda bilimi konusunda eğitim görmüş tekniker ve teknisyen seviyesindeki elemanlar üretimin niteliğine göre en fazla iki iş yerinden sorumlu olacak şekilde istihdam edilebilirler.
c) a bendi dışında kalan iş yerlerinden yılda en çok 3 ay faaliyet gösteren mevsimlik iş yerleri ile 20 beygir gücü ve altında motor gücü bulunan; ekmek ve ekmek çeşitleri üreten iş yerleri, pastacılık ürünleri üreten iş yerleri, mantı, simit, yufka, bazlama, pide, galeta, kadayıf gibi unlu mamul ürünleri üreten iş yerleri, leblebi üreten iş yerleri, ürettiği ürünleri sadece ürettiği mekânda satan diğer iş yerleri; yetkili makamlarca verilmiş ustalık belgesi almış elemanlar, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği/Türkiye Esnaf ve Sanatkârlar Konfederasyonu veya bu kurumlarca yetkilendirilmiş bağlı mesleki birimlerinin birlikte açtığı kurslardan sorumlu yöneticilik usta eğitim belgesi almış olmaları hâlinde sorumlu yönetici olarak istihdam edilebilirler. d) Gıda ile temasta bulunan madde ve malzemeleri üreten iş yerlerinde ise her bir iş yeri için sorumlu yönetici olarak gıda, ziraat, makine, petrol, endüstri, kimya mühendisleri veya kimyager istihdamı zorunludur.
e) 60 beygir gücünün altında motor gücüne sahip, kimyasal ve ısıl işlem yapılmadan sadece fiziksel işlem uygulayarak kâğıt ve karton kutu üretimi yapan gıda ve gıda ile temas eden madde ve malzeme üreten iş yerlerinde gıda, ziraat, makine, petrol, endüstri, kimya mühendisleri veya kimyagerler azamî 5 iş yerinde sorumlu yönetici olarak istihdam edilebilir.
Sorumlu yöneticinin atanması, kayıtlı bulunulan meslek odasından alınacak belge üzerine noter onaylı sözleşme ile yapılır. İş yeri ile sorumlu yönetici arasında yapılacak noter onaylı sözleşmede, sözleşme süresi ile çalışma gün ve saatleri belirtilmelidir. Sorumlu yöneticiler sadece aynı il sınırları içerisinde sorumlu yöneticilik yapabilirler ve başka bir iş ile iştigal edemezler.
III.Sorumlu Yöneticilerin Yetki ve Sorumlulukları
ÿGıda ve gıda ile temas eden madde ve malzemeleri üreten iş yerlerindeki üretim zincirinden tüzel kişiliğin yasal temsilcisi sorumlu yöneticisi ile birlikte sorumludur.
ÿİş yerinin Gıda ve Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeleri Üreten İş Yerlerinin Çalışma İzni ve Gıda Sicili ve Üretim İzni İşlemleri ile Sorumlu Yönetici İstihdamı Hakkında Yönetmelik hükümlerine uygunluğunu sağlamak ve tespit ettiği eksiklikleri bir rapor hâlinde tüzel kişiliğin yasal temsilcisine bildirerek giderilmesini temin etmek.
ÿÜretim ile ilgili tüm kayıtların düzenli olarak tutulmasını sağlamak.
ÿYetkili makam tarafından iş yeri denetiminde görevlendirilen denetçilere, işverenle birlikte gerekli kolaylığı sağlamak ve istenen bilgi ve belgeleri sunmak.
ÿÇalışan personelin sağlık ile ilgili kontrollerini yaptırmak, meslekî bir hastalığın veya iş ile ilgili bir hastalığın tespiti hâlinde koruyucu tedbirlerin acilen alınması ve bununla ilgili işlemlerin yürütülmesini sağlamak.
ÿİş yerinde hijyenik bir ortamın oluşturulması, çalışan personelin sağlığının korunması ve eğitimi ile yan ürünlerin uygun şekilde tahliyesi ve oluşan atık ve artıkların çevre ve toplum sağlığına zarar vermeden izole, bertaraf ve tahliye edilmesinden işverenle birlikte sorumludur.
ÿSorumlu yönetici işten ayrılmak istediği takdirde bir ay önceden çalıştığı iş yeri idaresine ve iş yerinin bulunduğu yerdeki ilgili mercie yazılı olarak bildirmek zorundadır. Sorumlu yöneticinin işten çıkartılmak istenmesi hâlinde aynı işlemlerin iş yeri idaresince yapılması ve bu süre zarfında yeni bir sorumlu yönetici istihdamının yapılması zorunludur.
IV.Sorumlu Yöneticilerin Sigortalılığı
a) Tek işyerine bakma zorunluluğu olan sorumlu yöneticilerin sigortalılığı
Sorumlu Yöneticilik Sözleşmelerinde, 60 beygir gücünün üzerinde motor gücü bulunan veya 10 ve üzerinde işçi çalıştıran veya su ürünlerini işleyen veya hazır yemek üreten iş yerleri veya yemek fabrikaları veya her türlü gıda katkı karışımları üreten iş yerlerinde sadece bu işyerinde istihdam edilmek üzere Sorumlu Yönetici çalıştırmak zorundadırlar. Söz konusu zorunluluk gereği işyerinde bu şeklide çalışan sorumlu yönetici işverenin emir ve talimatı altına girmiştir. Böylece ortada bir hizmet akdi söz konusudur. Bu doğrultuda 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu''''nun 4. maddesinin 1. fıkrasının a bendi kapsamında değerlendirilerek yeni tabirle 4-a''''lı, eski tabirle SSK''''lı olması gerekmektedir.
Ne var ki uygulamada işyeri 60 beygir gücünün üzerinde motor gücü bulunmasına veya 10 ve üzerinde işçi çalıştırmasına rağmen yapılan noter onaylı sözleşme ile çalışma günü belirtilmekte, Sorumlu Yönetici sadece haftada bir gün söz konusu işyerinde bulunması şartı getirilmektedir. Yapılan bu sözleşme işyerinin sorumlu yönetici istihdam etme zorunluluğunu ortadan kaldırmamaktadır. Bunun yanında noter onaylı yapılan sözleşmelerde aksine bir başvurusu olmadığı sürece sözleşmenin ertesi yıllarda da devam edeceği hükmü yer almaktadır. Ancak geçmiş yıllarda yapılan sözleşme bu madde ile sürekli kendiliğinden tekrarlanmakta, sorumlu yönetici çalıştırma zorunluluğu olan işyerleri herhangi bir sigortalılık bildiriminde bulunmamaktadırlar.
b) Tek İşyerine Bakma Zorunluluğu Olan Yerler Dışında Kalan İşyerlerinde Çalışan Sorumlu Yöneticilerin Sigortalılığı
Makalemizin "Kimler Sorumlu Yönetici Olabilir" başlıklı bölümünde bahsettiğimiz üzere işyerleri belirli meslek gruplarına uygun olarak azamî 5 iş yeri için tek sorumlu yönetici istihdam edebilecekleri gibi gıda bilimi konusunda eğitim görmüş tekniker ve teknisyen seviyesindeki elemanlar üretimin niteliğine göre en fazla iki iş yerinden sorumlu olacak şekilde istihdam edilebilmektedirler.
Sorumlu yöneticinin tek işyerine bakma zorunluluğu olan yerler dışında kalan işyerlerinde çalışanlar birden fazla işyerinin ilgili mevzuat hükümlerine uygunluğunu denetlemektedirler. Bu şekilde çalışan sorumlu yöneticiler haftanın bir veya birkaç günü bir işyerine gitmekte, sair günler başka işyerlerinde kontroller yapmaktadırlar. Bu doğrultuda haftanın bir veya birkaç günü işyerinde çalışan sorumlu yöneticiler kısmi olarak 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu''''nun 4. maddesinin 1. fıkrasının a bendi kapsamında değerlendirilmesi, her bir işyerinde kaç gün çalışılmışsa hafta tatilleri de göz önünde bulundurularak Sosyal Güvenlik Kurumuna sigortalılık bildirimleri işverenlerce yapılması gerekmektedir.
Sorumlu yöneticilerin uygulamada yaptıkları iş karşılığında işyerinden aldığı para için serbest meslek makbuzu düzenlediği görülmektedir. Bu şekilde kendisine ait işyeri olan ve vergi kaydı bulunan 2 veya 5 işyerinde çalışan sorumlu yöneticiler, geçmişten gelen 4-a kapsamında (eski adıyla SSK kapsamında) sigortalılığı yok ise 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu''''nun 4. maddesinin 1. fıkrasının b bendi kapsamında sigorta bildirimlerini kendilerinin yapması gerekmektedir.
c) Sorumlu Yönetici Çalıştırmamanın Müeyyidesi
Gıda maddeleri ve gıda ile temasta bulunan madde ve malzemeleri üreten işyerlerinde, üretimin niteliğine göre sorumlu yönetici istihdamı zorunlu tutulmaktadır. Buna göre sorumlu yöneticileri istihdam etmeyen işyerlerinin sahibi gerçek veya tüzel kişiye, 1.000,00-TL (Bin Türk Lirası) idarî para cezası verilmekte, otuz gün içinde sorumlu yönetici görevlendirilmediği takdirde bu işyerleri faaliyetten men edilmektedir.
V. Sonuç
Sorumlu yönetici istihdamı zorunlu olan gıda üretimi yapılan işyerlerinde hem işyeri sahiplerinin hem de sorumlu yöneticilerinin durumlarına uygun olarak noterden "Sorumlu Yönetici Sözleşmesi" yapması gıda maddeleri ile ilgili hizmetler ile denetimine dair usul ve esasları düzenleyen mevzuat hükümleri gereğince yasal zorunluluktur. Dolayısıyla bu şartlardan herhangi birisini taşıyan işyeri sahipleri sorumlu yönetici istihdam ederek bu kişileri işyerine ait ücret bordrosunda belirtmesi gerekmekte, sorumlu yöneticinin geçmişten kesintisiz olarak gelen 5510 sayılı Kanunun 4-b kapsamında (Bağ-Kur) sigortalılığı yoksa Sosyal Güvenlik Kurumuna 5510 sayılı Kanunun 4-a kapsamında sigortalılığını bildirmesi gerekmektedir. Aksi takdirde durumun Sosyal Güvenlik Kurumunca tespit edilmesi halinde sorumlu yöneticilerin sigortalılığı Kurumca resen yapılacaktır.
Sorumlu yöneticilerin çalıştırılmaması halinde; gıda maddeleri ile ilgili hizmetlerin denetimine dair usul ve esasları düzenleyen mevzuat hükümleri gereğince, çalıştırılan sorumlu yöneticinin sigortalılık bildirimlerinin yapılmaması veya hatalı yapılması halinde sosyal güvenlik mevzuat hükümleri gereğince ilgililer hakkında cezai müeyyidelerin uygulanacak olması konuyu daha da önemli hale getirdiği kanaatindeyiz.
Yasal Uyarı
