Hakkı DEMİRCİ
(SGK Başmüfettişi – Mali Hukuk Bilim Uzmanı)
 
I. Giriş
 
5510 sayılı Kanuna tabi malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına prim ödeyenlerin, sigorta kollarından yapılması gereken yardımlara hak kazanıp kazanmadıklarının tespitinde, sigortalılık süresi, prim ödeme gün sayısı ve yaş faktörlerine bakılır. Yeni yasayla bu parametrelerde oldukça değişiklikler yapılmıştır. Bunların bilinmesi emeklilik hesabı yapan sigortalıların doğru zamanda emekli olmalarına katkı sağlayacaktır. Yaş konusu bir sonraki makalede ele alınacaktır.

II.Sigortalılık Süresi
 
II.I. Tanım
 
Sigortalılık süresi, sigortalının malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına bağlı olarak ilk defa çalışmaya başladığı tarih ile tahsis yapılması için yazılı istekte bulunduğu tarih, ölen sigortalılar için de ölüm tarihi arasında geçen süre olarak dikkate alınmaktadır. Bu sürenin tamamen çalışılarak ya da prim ödenerek geçirilmiş olması koşul olmadığı gibi, bu sürenin başlangıç ve sonu arasında sigortalının aralıklı ya da birden çok sigortalılık haline tabi  çalışmasının, sigortalılık süresinin belirlenmesinde bir önemi bulunmamaktadır.
 
5510 sayılı Kanunun 38''inci maddesine göre, malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarının uygulanmasında dikkate alınacak sigortalılık süresinin başlangıcı;  sigortalının, mülga 5417, 6900, 506, 1479, 2925, 2926, 5434 sayılı Kanunlar ile 506 sayılı Kanunun geçici 20''nci maddesi kapsamındaki sandıklara veya bu Kanuna tâbi olarak malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi olarak ilk defa kapsama girdiği tarih olarak kabul edilir. Uluslar arası sosyal güvenlik sözleşmeleri hükümleri saklıdır.
 
II.II. Sigortalılık Süresinin Başlangıcını Etkileyen Faktörler
 
a- İşe Giriş Tarihi ile Primlerin Ödenmeye Başladığı Tarihin Farklı Olması:
 
4(a) sigortalıları için söz konusu olup, işe giriş tarihi ile primlerin ödenmeye başladığı tarih farklı ise, prim ödenmeye başlanan tarih sigortalılık süresinin başlangıcı  olarak alınır.
 
b- Kurumca Devir Alınan 506 Sayılı Kanunun Geçici 20''nci Maddesi Kapsamındaki Sandıklar:
 
Kurumca devralınan sandıklara tabi olarak ilk defa prim veya kesenek ödenmeye başlanılan tarih sigortalılık süresinin başladığı tarih olarak dikkate alınır.
 
c- 18 Yaşın Altında Geçen Hizmetler:
 
5510 sayılı Kanuna göre malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarının uygulanmasında, 18 yaşından önce malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tâbi olanların sigortalılık süresi, 18 yaşını doldurdukları tarihte başlamış kabul edilecektir. Bu tarihten önceki süreler için ödenen malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primleri, prim ödeme gün sayılarının hesabına dahil edilir.
 
5510 sayılı Kanunun geçici 6''ncı maddesinin birinci fıkrası gereğince 506 sayılı Kanuna göre 1/4/1981 tarihinden önce malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tescil edilmiş olanlar hakkında, 5510 sayılı Kanunun 38''inci maddesinin ikinci fıkrasındaki sigortalılık süresinin 18 yaşın doldurulduğu tarihten başlayacağına ilişkin hükmü uygulanmaz. Diğer bir ifadeyle, 4(a) sigortalılarından, sigortalılık süresinin başlangıcı;
 
- 01/04/1981 tarihinden önce ise  bu tarih,
 
- 01/04/1981 tarihinden sonra ise 18 yaşın doldurulduğu tarih,
 
sigortalılık süresinin başlangıç tarihi sayılır. Ancak, 18 yaşın öncesinde geçen çalışma süreleri prim ödeme gün sayısına ilave edilir. Bu durum, 5510 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden önce sigortalı olan 4(a) sigortalıları için yalnızca yaşlılık aylığı bağlanmasında geçerli olup, malüllük ve ölüm aylıklarında uygulanmaz.
 
d- Birden Fazla Sigortalılık Haline Tabi Olma:
 
Sigortalıların, birden fazla sigortalılık hallerinden başlangıç tarihi en eski olanı sigortalılık süresinin başlangıcıdır.
 
e- Kanunun Yürürlük Tarihinden Önce Birden Fazla Sosyal Güvenlik Kanununa Tabi Hizmeti Olanlar:
 
Farklı sosyal güvenlik kanunlarına tabi hizmetlerin mülga 2829 sayılı Kanun hükümlerine göre birleştirilmesi halinde, birleştirilen hizmetin başlangıç tarihi sigortalılık süresinin başlangıcıdır.
 
f- Borçlanmalar:
 
5510 sayılı Kanunda hizmet borçlanması 41''inci maddede, borçlanmanın usul ve esasları ise Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 70''inci maddesinde açıklanmıştır.
 
41''inci madde gereği Kanuna göre tespit edilen sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler için borçlandırılma halinde, sigortalılığın başlangıç tarihi, borçlandırılan gün sayısı kadar geriye gidilmek suretiyle tespit edilir.
 
II.III. Sigortalılık Süresine Eklenen Süreler
 
5510 sayılı Kanunda sigortalılık süresine ilave yapılmasına ilişkin herhangi bir hüküm bulunmamakla birlikte, Kanunun yürürlük tarihinden önce mülga kanunlara göre hak kazanılan;
 
a- Mülga 506 sayılı Kanunun ek 5''inci maddesi kapsamındaki itibari hizmet süreleri,
 
b- 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarihe kadar  5434 sayılı Kanunun mülga 32''nci maddesine göre verilen  fiilî hizmet süresi zamları, sigortalılık süresine ilave edilir.
 
506 sayılı Kanunun ek 5''inci maddesinde sayılan itibari hizmet süresi kapsamında yer alıp 5510 sayılı Kanunun 40''ıncı maddesinde sayılmayan işlerde Kanunun yürürlük tarihinden önce geçen çalışma sürelerinin itibari hizmet süresi olarak değerlendirilmesinde  3600 gün prim ödeme şartı aranmaz. Bu itibari hizmet süreleri aylığa hak kazanma koşullarında dikkate alınır.
 
Mülga 506 sayılı Kanunun Ek 6''ncı maddesine göre, sigortalıların Ek 5''inci maddede sayılan işyerlerinde geçen çalışmalarının her tam yılı için 1/4''ü (90 gün) kadar bir süre itibari hizmet süresi olarak eklenir. İtibari hizmet gün sayısı = Çalışılan Gün Sayısı x 0.25 formülünün uygulanması ile hesaplanır. Formüldeki çalışılan gün sayısı, 506 sayılı Kanunun Ek 5''inci maddesinde sayılan işyerlerinde fiilen geçen çalışma süreleri güne çevrilmek suretiyle hesaplanır. İtibari hizmet kapsamındaki sürenin güne çevrilmesinde bir yıl 360 gün, bir ay 30 gün kabul edilir.
 
Örnek: Sigortalının ilk işe giriş tarihine göre aylığa hak kazanma koşulları 25 yıl 53 yaş ve 5600 gün olarak belirlenmiştir. Sigortalının tahsis talep tarihi itibariyle 23 yıllık sigortalılık süresi mevcut olup, 506 sayılı Kanunun ek 5''inci maddesi kapsamında 3 yıl itibari hizmet süresi bulunmaktadır.
 
İtibari hizmet süreleri sigortalılık süresine ilave edildiğinden sigortalının 23 yılı bulunmasına rağmen 3 yıl itibari hizmet süresinin bulunması nedeniyle sanki 25 yılı varmış gibi aylık bağlanır.
 
Sigortalılık süresi 23 yıl + 3 yıl = 26 yıl
 
5510 sayılı Kanunun yürürlük tarihine kadar gerek 506 sayılı Kanunun ek 5''inci, gerekse 5434 sayılı Kanunun 32''nci maddesine göre verilen fiili hizmet süresi zamları sigortalılık süresine ilave edilmekte iken, Kanunun yürürlük tarihinden sonra 4(a) sigortalıları için itibari hizmet süresi uygulaması kaldırılmıştır. Kanunun 40''ıncı maddesine göre verilen fiili hizmet süresi zamları prim ödeme gün sayısına ilave edilmekte ve emeklilik yaş hadlerinden indirilmektedir.
 
III.Prim Ödeme Gün Sayısı
 
III.I. Tanım
 
5510 sayılı Kanun malüllük, yaşlılık ve ölüm aylıklarına hak kazanmada belli bir prim ödeme gün sayısını koşul olarak aramaktadır. Prim ödeme gün sayısı; malüllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi olarak geçen sürelere ait gün sayısını ifade etmektedir.
 
Sigortalıların prim ödeme gün sayılarını; zorunlu, isteğe bağlı sigorta ,borçlanma, ihya edilen, birleştirilen, devir sandıklarına tabi geçen hizmetlere ait gün sayıları ile maden yeraltında geçen hizmetlerin 1/4''ü, fiili hizmet süresi zammı ve malul çocuğu bulunan kadın sigortalıların çalışmalarının 1/4''ü oluşturmaktadır.
 
III.II. Prim Ödeme Gün Sayısına Eklenen Süreler
 
a-  Maden İşyerlerinin Yer Altı İşlerinde Geçen Çalışmalarda
 
5510 sayılı Kanunun geçici 9''uncu maddesinin altıncı fıkrasında;  Kanunun yürürlük tarihinden önce mülga 506 sayılı Kanuna göre sigortalı sayılanlardan, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce maden işyerlerinin yer altı işlerinde çalışmaya başlayan sigortalıların, bu Kanunun yürürlük tarihinden önce veya sonra bu işlerde geçen çalışmalarının en az 1800 gün olması halinde, bu çalışmalarının dörtte biri toplam prim ödeme gün sayılarına ilave edilir.
 
Örnek: İlk defa 21/05/2003 tarihinde işe giren ve Bakanlıkça tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işyerlerinde çalışmaya başlayan bir sigortalının maden işyerleri dışındaki işyerlerinde 3000, maden işyerlerinin yeraltı işyerlerinde ise 1960  prim gün sayısı bulunmaktadır. Bu sigortalının maden işyerlerinin yeraltı işyerlerinde geçen çalışmaları 1800 günden fazla olduğundan, bu işyerlerinde geçen çalışmaların 1/4''ü toplam prim ödeme gün sayısına ilave edilir.
 
İlave Edilecek Gün Sayısı:1960/4 = 490
 
Toplam Prim Gün Sayısı: 3000 + 1960 + 490 = 5450''dir.
 
b- Fiili Hizmet Süresi Zammına (FHSZ) Tabi Çalışmalarda
 
Fiili hizmet süresi zammı, sigortalıların Kanunun 40''ıncı maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen işyeri ve/veya işlerde geçen çalışma sürelerinin her 360 günü için;
 
- 60 gün eklenecekse (fiili hizmet süresi zammı kapsamında çalışılan gün sayısı x 0,17),
 
- 90 gün eklenecekse (fiili hizmet süresi zammı kapsamında çalışılan gün sayısı x 0,25),
 
- 180 gün eklenecekse (fiili hizmet süresi zammı kapsamında çalışılan gün sayısı x 0,50),
 
formülü uygulanarak hesaplanır.
 
Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları uygulamasında, hesaplanan fiili hizmet süresi zammı, sigortalının;
 
a)  Kanunun 40''ıncı maddesinin ikinci fıkrasının (1) ila (9), (11), (12) ve (15)''inci bentlerine göre beş yılı,
 
b) Kanunun 40''ıncı maddesinin ikinci fıkrasının (13) ve (14)''üncü bentlerine göre sekiz yılı,
 
geçmemek üzere prim ödeme gün sayısına eklenir. Maddenin (10) numaralı bendinde prim ödeme gün sayısına yapılacak ilavede gün sınırlaması bulunmamaktadır.
 
Örnek:
 
a) Çimento fabrikasının otomatik fırınlarda pişirme işlerinde (söz konusu işyerinde her 360 gün için eklenecek fiili hizmet süresi zammı  60 gündür)   çalışan bir sigortalının fiili hizmet süresi zammı kapsamında 2540 prim gün sayısı bulunmaktadır. Bu sigortalının;
 
? FHSZ kapsamında eklenecek gün sayısı: 2540 x 0,17 = 431''dir.
 
b) Asit üretimi yapan bir fabrikanın asit yapılma safhasında (söz konusu işyerinde her 360 gün için eklenecek fiili hizmet süresi zammı 90 gündür) çalışan bir sigortalının fiili hizmet süresi zammı kapsamında 1950 prim gün sayısı bulunmaktadır. Bu sigortalının;
 
? FHSZ kapsamında eklenecek gün sayısı: 1950 x 0,25 = 487''dir.
 
c) Yer altında tünel yapımı işinde (söz konusu işyerinde her 360 gün için eklenecek fiili hizmet süresi zammı 180 gündür) çalışan bir sigortalının fiili hizmet süresi zammı kapsamında 2100 prim gün sayısı bulunmaktadır. Bu sigortalının;
 
? FHSZ kapsamında eklenecek gün sayısı: 2100 x 0,50 = 1050''dir.
 
Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları uygulamasında, birinci fıkraya göre hesaplanan fiili hizmet süresi zammı, sigortalının;
 
a)  Kanunun 40''ıncı maddesinin ikinci fıkrasının (1) ila (9), (11), (12) ve (15)''inci bentlerine göre beş yılı,
 
b) Kanunun 40''ıncı maddesinin ikinci fıkrasının (13) ve (14)''üncü bentlerine göre sekiz yılı,
 
geçmemek üzere prim ödeme gün sayısına eklenir. Maddenin (10) numaralı bendinde prim ödeme gün sayısına yapılacak ilavede gün sınırlaması yoktur.
 
c- Malul Çocuğu Bulunan Kadın Sigortalılar
 
5510 sayılı Kanunla getirilen yeni bir düzenleme olup, yaşlılık aylığı bağlanması talebinde bulunan kadın sigortalılardan başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul çocuğu bulunanların, Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra geçen prim ödeme gün sayılarının dörtte biri, prim ödeme gün sayıları toplamına eklenecektir.
 
Söz konusu ilavenin yapılabilmesi kadın sigortalının bu durumunu belgelendirmesi koşuluna bağlı bulunmaktadır. Başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul çocuğun varlığı sağlık kurulu raporu ile belgelenecek, rapor tarihinin Kanunun yürürlük tarihinden önce olması halinde, kadın sigortalılara bu hak Kanunun yürürlük tarihinden sonraki süreler için verilecektir. Malul çocuğun ölümü veya bakıma muhtaçlığının kalkması halinde, Kanunun yürürlük tarihinden ölüm tarihine veya bakıma muhtaçlığın kalktığına karar verilen sağlık kurulu rapor tarihine kadar geçen hizmetlerin dörtte biri prim ödeme gün sayısına eklenecektir.
 
Örnek 1:
 
Kadın sigortalı ilk defa 01/01/1995 tarihinde sigortalı olarak çalışmaya başlamış ve 01/12/2015 tarihinde yaşlılık sigortasından tahsis talebinde bulunmuştur. Kurum sağlık kurulunca sigortalının malul çocuğunun 01/04/2009 tarihi sağlık kurulu raporuna istinaden bakıma muhtaç olduğuna karar verilmiş ve sigortalının rapor tarihinden itibaren 1500 prim gün sayısının olduğu tespit edilmiştir. Sigortalının  prim ödeme gün sayısı 6500 gün olup, aylık bağlama işlemlerinde dikkate alınacak toplam prim ödeme gün sayısı:
 
Toplam Prim Ödeme Gün Sayısına İlave Edilecek Gün: 1500/4 = 375
 
Toplam Prim Ödeme Gün Sayısı: 6500 + 375 = 6875
 
Doğum Tarihi                - 01      01      1976
                              ------------------------
                              20 gün  09 ay     58 yaş
 
Emeklilik İçin Gerekli Yaş                         60
                              01 gün    07 ay      02
                              ------------------------
                              29 gün    04 ay      57 yaş
 
Sigortalı tahsis talebinde bulunduğu tarihte  58 yaş 09 ay ve 20 gün yaşına sahip olduğundan, yaş koşulu yerine gelmiş sayılır.
 
(Devam edecek...)